روزنامک: یک خاطره و نگاهی به «موصل = نینوا» ـ شهر یونس نَبی و کانون برخوردها از هزاران سال پیش ـ انتقال مادها (کُردها) از ایران به این ناحیه ـ مرکز ایالت آشورستان ایران ـ برخوردهای صدها ساله شرق و غرب ـ دعاوی ترکیه و اینک ...
1 آبان 1395 - 22 اكتبر 2016

یک خاطره و نگاهی به «موصل = نینوا» ـ شهر یونس نَبی و کانون برخوردها از هزاران سال پیش ـ انتقال مادها (کُردها) از ایران به این ناحیه ـ مرکز ایالت آشورستان ایران ـ برخوردهای صدها ساله شرق و غرب ـ دعاوی ترکیه و اینک ...

هنوز دهه یکم اَمُرداد 1343 به پایان نرسیده بود که خبرگزاری های اصطلاحا بزرگ (بیگ ـ 4) گزارش دادند که حسین رئوف اُربای (رئوف بیگ) یکی از نخست وزیران دور اول ترکیه و آخرین وزیر نیروی دریایی امپراتوری (خلافت) عثمانی و از تبار قفقازی ها در 83 سالگی و 27 جولای (در سال 1964) و در همان ماهی که در 1881 به دنیا آمده بود (16 جولای) و در همان شهر زادگاه خود (استانبول) درگذشته است. ساعت دریافت خبر در خبرگزاری پارس که از سردبیران آن بودم، 9 شب بود و به پخش اخبار مشروح شب (اخبار رادیو سراسری) نرسید. به علاوه، خبر ـ فوریت نداشت زیراکه گمان نمی رفت، بیش از یک در هزار از مخاطبان اخبار رادیو با چنین نامی آشنا باشند. ولی، چنین نامی قبلا به گوش من خورده بود.
    با کمی فشار به ذهن، بیاد آوردم که در دانشگاه و در درس «تاریخ معاصر»، این نام را شنیده بودم. روز بعد، یادداشت های تحصیلی ام را مرور کردم و دیدم که حسین رئوف (سرهنگ و وزیر نیروی دریایی عثمانی) سی ام اکتبر 1918 و در عرشه ناو انگلیسی «آگامِمنون» در دریای اژه (ساحل یک جزیره یونانی و این ساحل به نام موندرُس و یا مودرُس) قرارداد تَرک مخاصمه عثمانی با متحدین را با یک دریاسالار انگلیسی امضاء کرده بود و این قرارداد که تنها جبهه های خاورمیانه ای قلمرو عثمانی را شامل می شد به نام همین ساحل وارد تاریخ شده است. این قرارداد، 12 روز پیش از پایان جنگ اول جهانی قرن بیستم امضاء شده بود. در این جنگ، عثمانی که از متحدان آلمان بود شکست خورده بود و مناطق عربی تا 200 ـ 300 کیلومتری شمال بغداد و ازجمله حجاز و فلسطین و ... را از دست داده بود. طبق این قرارداد، دولت عثمانی موافقت کرده بود که هر جا از قلمرو آن دولت در مناطق عربی را که متحدین (انگلستان و فرانسه) متصرف شده باشند به آنها بدهد، از ارمنستان خارج شود و نظارت بر تنگه های داردانل و بوسفور را به متحدین واگذار کند.
    امّا از همان نخستین روز اجرای قرارداد مودرُس (که در ترکیه، موندرُس تلفظ می شود)، دولت استانبول و بعدا ناسیونالیست ها به رهبری آتاتورک که حسین رئوف هم به آنان پیوسته بود حاضر به تخلیه پادگان موصل (واقع در 400 کیلومتری شمال بغداد) نبودند که در آن منطقه (ولایت موصل و اینک ایالت نینوا) نفت کشف شده بود و استدلال می کردند که در روز امضای قرارداد تَرک مخاصمه در جبهه های شرق (خاورمیانه)، موصل در اشغال نظامی دولت لندن نبود و نمی تواند مشمول آن قرارداد باشد. با اینکه در پیمان سِور و پیمان لوزان هم کوتاه شدن دست ترکیه (که بر جای عثمانی نشسته بود) از منطقه موصل قید شده بود، دولت آنکارا همچنان بر نظر خود باقی بود و لذا، «متحدین» قضیه را در «جامعه ملل» مطرح کردند و تصویب این مجمع را به دست آوردند. همزمان با این کشمکش ها، حسین رئوف نخست وزیر ترکیه شد و دولت لندن هم چند کشور در مناطق عربی قلمرو پیشین عثمانی ایجاد کرد ازجمله عراق، اردن، فلسطین، سعودی، کویت و ....
    از موضوع ادعای ترکیه نسبت به موصل، دیگر خبری در رسانه ها به چشم نخورد تا ماههای اخیر (سال 2016) که مسئله موصل داغ شد و ترکیه نیروی نظامی به این منطقه استراتژیک و نفتدار (قبلا دارای سنگ مَرمَر) فرستاد، در 20 کیلومتری شمال این شهر قرارگاه و پادگان ایجاد کرد و حمایت از تُرکمانان موصل را بر دعاوی پیشین افزود. تُرکمانان (که مفهوم این واژه، طبق نظریه و نوشته محمود کاشغری ادیب بنام؛ تُرک مانند ـ بمانند تُرک است و واژه ای جدا از ترکمن است) از زمان خلفای عباسی برای استخدام در ارتش خلیفه وارد بغداد شدند، سلجوقیانِ تُرک از قرن 11 بر آنان اضافه گردیدند و آنگاه طایفه قراقویونلو های شیعه و گروه آق قویونلوهای سُنّی تا قرن 16 و از آن پس خانواده نظامیان (عساکر) عثمانی و عمدتا در شمال غربی عراق (تَل عَفر و موصل) و شماری هم در کرکوک و بغداد زندگی می کنند و جمعا 8 ـ 9 درصد جمعیت عراق (حدود 3 میلیون) را تشکیل می دهند. حکومت بعثی ها تلاش بسیار کرد تا آنان را عربی کند و ....
     موصل ِ همیشه استراتژیک از دهم جون (ژوئن) 2014 به تصرف داعش درآمده و اینک ارتش عراق، میلیشیای شیعه (حشد الشعبی)، افراد برخی قبایل سُنی، کُردها و ... کمر به اخراج داعشی ها بسته اند و واشنگتن هم مستشار نظامی به کمک فرستاده است، ولی گمان نمی رود که با اخراج ـ طبق پیش بینی ها؛ پُرتلفات ـ داعشی ها، مسئله موصل حل شود و احتمالا درگیری و اختلاف به میان گروههای مدعی و ناهمگون منتقل خواهد شد. طبق گزارش ها؛ دولت عراق می گوید که میلیشیای شیعه (که تاکنون کمک مؤثر کرده تا داعشی از مناطق الانبار و مناطق صلاح الدین اخراج شوند وارد شهر موصل نشود و ترکیه نظامیان خودرا بازگرداند. کُردها (پیشمرگان) هم که اسلحه و مهمات کافی ندارند. فرماندهان میلیشیای شیعه دولت کنونی آمریکا را متهم به گسترش داعش می کند و می گوید که اگر ترتیب انتقال سلاح های پیشرفته ارتش عراق را به غرب و شمال این کشور ـ قبل از خروج نیروهایش نداده بود و همه نظامیان خودرا خارج نمی ساخت داعش از صورت شماری مسلح به یک نیروی مهاجم تبدیل نمی شد، شهرها و پادگانها را نمی گرفت و بر سلاحهای پیشرفته دست نمی یافت. این فرماندهان در اظهارات خود به جِدّی بودن واشنگتن در قلع و قمع داعش ابراز تردید کرده اند.
    جمعیت موصل پیش از افتادن آن به دست داعش، حدود دو میلیون بود که یک چهارم جمعیت، همان زمان و یک چهارم هم بعدا، شهر را تَرک کردند. این شمار (نیمی از جمعیت شهر) در بازگشت، بر سر اموال خود که بعضا تصاحب و یا تخریب شده اند درگیری خواهند داشت. طبق پیش بینی برخی از منابع؛ در صورت شکست داعش در موصل و در جنگ خیابانی، زد و خوردهای چریکی و تروریستی در حومه و مناطق اطراف ادامه خواهد یافت و سهم خواهی های عرب و کُرد و ترکمان به آسانی به سازش منتهی نخواهد شد، همچنین درگیری های مذهبی ـ قومی.
    موصل که در طرفین دجله شمالی قرار دارد به همانگونه که از نام عربی آن بر می آید یعنی محل اتصال راهها و به عبارت دیگر؛ همه راهها به آن ختم می شود. این منطقه تقریبا از سه هزار سال پیش از مراکز حکومتی بود. شهر نینوا در ساحل شرقی دجله (محله شرقی موصل معروف به ساحل چپ) در پی شکست نظامی حکومت آشوریان از ائتلاف دولت همدان و دولت بابل در آخرین نبرد 3 ساله، در سال 599 پیش از میلاد تصرف و ویران شد. دولت همدان با هدف اینکه دولت آشور دیگری پا نگیرد که به ایرانیان ظلم بسیار کرده بود، شماری بسیار از اتباع خودرا با خانواده هایشان به نینوا انتقال داد که همینجا مانده اند و کُردهای عراق، سوریه و ترکیه فرزندان آنان هستند و هنوز فرهنگ و منش ایرانی و بسیاری از واژه های پارسی را حفظ کرده اند و گروهی از آنان (ایزدی ها) آیین باستانی ایرانیان را. نینوا به شهر «یونس ِ نَبی» هم شهرت داشته و دارای آثار باستانی متعدد که داعشی ها بخشی از آنها را تخریب کرده اند.
    نینوا و مناطق اطراف فرات شمالی و دجله شمالی در طول حکومت اشکانیان و ساسانیان صحنه جنگ های طولانی دو امپراتوری شرق و غرب (ایران و روم) بود. کُردها، آرامی ها و آشوریان (آسوری ها) ساکنان نینوا و حومه آن بودند که از زمان حکومت اشکانیان، ارمنیان هم بر ساکنان این شهر اضافه شدند. ساسانیان تمامی این منطقه را آشورستان می خواندند و در دوران آنان هزاران لُر و کرمانشاهی (از طایفه زنگنه و ...) به این شهر منتقل شدند.
    جنگ معروف گاوگامیلا در شرق همین منطقه روی داد که به شکست ایران و پایان عُمر تنها ابرقدرت وقت انجامید و پیروزی غرب (اسکندر مقدونی). چند دهه پیش از این جنگ، گزنفون ـ نظامی یونانی و نویسنده یک کتاب تاریخگونه ـ که با مِرسِنِرهای یونانی برای بر تخت شاهی نشاندن کوروش کوچک (کوروش جونیور) حاکم مناطق یونانی زبان امپراتوری ایران به بین النهرین رفته بود پس از کشته شدن کوروش کوچک و عقب نشینی مرسنرها، از راهی که از 30 کیلومتری نینوا می گذشت و از مسیر کوهها عقب نشینی کرد و در کتاب خود در باره منطقه سرسبز و نسبتا کوهستانی نینوا مطلب نوشته است.
     نینوا (موصل) تا پایان کار ساسانیان یکی از شهرهای ایران بود و عَرَب از زمان خلفای بنی امیه به این شهر کوچ کردند و در دوران حکومت صدام حسین و طبق سیاست (عربیزه کردن) او بر شمار آنان افزوده شد تا اکثریت یابند. موصل که پس از احیاء استقلال ایران و تا پایان عصر صفویه چند بار در قلمرو ایران قرار گرفت شهری بوده است که تا افتادن به دست داعش از آزادی های مذهبی و سازش های قومی و نژادی برخوردار بود. این شهر همچنین از گزند تخریب توسط مغولان و تیموریان برکنار ماند.
    
     ناشر روزنامک
بازگشت به فهرست مطالب...   




 

 

   
 

Vestidos de Casamento
 





 
 
© Copyright 2004   Rooznamak.com   All Rights Reserved